Kościół zamkowy - Przewodnik po Bazylice Mniejszej

Opracowano na podstawie "Przewodnik po Bazylice Mniejszej pod wezwaniem św. Jana Apostoła w Oleśnicy" autorstwa Wiesława Piechówki. Wszystkie poniższe zdjęcia pochodzą z wymienionego przewodnika.

Bazylika mniejsza w Oleśnicy była niegdyś kościołem zamkowym, zależnym od władców mieszkających na zamku. Przypuszcza się, iż kościół istniał w formie kaplicy już w X w. jako budowla drewniana. W 1320 r. książę piastowski Konrad wznosi kościół ceglany. Wg konserwatora zabytków W. Piechówki - datę można odczytać m.in. po sposobie nakładania spoin. W 1465 r. zaczęto rozbudowę kościoła i podwyższono nowe sklepienie. W latach ok. 1500-1510 wzniesiono kaplicę i kruchtę przy nawie północnej oraz zakrystię. Z tego okresu (ok. 1500 r.) pochodzi chrzcielnica. W 1538 r. kościół został przejęty przez protestantów, zmieniono wtedy patrona kościoła na Jana Chrzciciela.

Widok kościoła i zamku z ok. 1935 r.

Wnętrze kościoła św. Jana Ap., stan z przed 1900 r.

Od 1698 do 1700 r. dobudowano przy południowej ścianie prezbiterium, kaplicę grobową książąt Würtemberskich z podziemną kryptą pod prezbiterium.

W 1708 r. zostaje zmieniony gotycki ołtarz z 1500 r. i zastąpiony późnobarokową konstrukcją ołtarzową do dnia dzisiejszego stojącą w prezbiterium.

Jedyną zachowaną rzeźbą z poprzedniego ołtarza jest stojąca na wsporniku przy prezbiterium rzeźba św. Jana Chrzciciela. W ostatnim okresie rzeźba została odnowiona przez konserwatora zabytków Wiesława Piechówkę.

W 1905 r. w trakcie prac budowlanych runęły sklepienia nawy głównej i południowej niszcząc w dużym stopniu wyposażenie kościoła.

W latach 1906-1908 odbudowano kościół pod kierunkiem architekta Kaehlera. Od 1990 r. trwa renowacja kościoła i jego wyposażenia. Celem renowacji jest przywrócenie świątyni dawnej świetności. Rzut poziomy kościoła przedstawia rysunek

Widok kościoła po katastrofie budowlanej w 1905 r.  Fot. Max Herden

OŁTARZ GŁÓWNY

Budowniczy ołtarza przewidział efekt wschodzącego słońca na porannych mszach, kiedy forma tego dzieła osiąga najwyższy wyraz artystyczny. Ołtarz jest konstrukcją architektoniczną dwukondygnacyjną na cokole o trójosiowej kondygnacji głównej. Rzeźby i ornamenty zostały wykonane w pracowni wrocławskiego mistrza Jana Riedla. Założenie ideowe ołtarza związane jest z główną myślą dzieła odkupienia człowieka, a jego dwukondygnacyjność odpowiada podziałowi biblii na nowy i stary testament. Na szczycie konstrukcji znajduje się rzeźbiona gloria z okiem opatrzności symbolizująca Stwórcę. Na tej kondygnacji stoją również dwie rzeźby: Mojżesza [po prawej] i Jana Chrzciciela. Mojżesz rozpoczyna Stary Testament, a postać Jana go zamyka, kończąc czas przygotowania do nadejścia Mesjasza. .

Kondygnacja dolna jest kondygnacją główną, zbudowaną na trójosiowym podziale z czterema kolumnami. Między kolumnami stoją rzeźby przedstawiające kronikarzy dzieła odkupienia czyli od lewej ewangelistę: św. Mateusza, św. Marka, św. Łukasza i św. Jana. Na głównej osi ołtarza znajdują się cztery obrazy olejne przedstawiające najważniejsze wydarzenia z czasu działalności Chrystusa.

Na wysokości predelli za tabernakulum znajduje się obraz "Ostatnia wieczerza", a powyżej w centrum ołtarza widzimy scenę "Złożenie do grobu". Następnym malowidłem w kierunku ku górze jest "Zmartwychwstanie". Kolejny obraz to powrót do Ojca czyli "Wniebowstąpienie", w którym zamyka się czas odkupienia i treść ideowa ołtarza. Dzieło to jest fundacją księcia oleśnickiego Karola Fryderyka II Würtemberga z 1708 r. Obrazy te zostały odnowione przez W. Piechówkę. Przykład renowacji obrazu "Zmartwychwstanie"

AMBONA
Dzieło najwyższej klasy artystycznej wykonane na zamówienie oleśnickiego księcia Karola II Podiebrada i jego żony Elżbiety Magdaleny z Piastów legnicko-brzeskich. Zlecenie para książęca złożyła w pracowni mistrza Gerharda Henrika z Amsterdamu, który zamieszkał we Wrocławiu po wcześniejszym pobycie w Koloni i Gdańsku. Konstrukcję drewnianą wg projektów Gerharda Henrika wykonał wrocławski stolarz Marcin Riedel. Na umowie o dzieło zachowanej w archiwum miasta Wrocławia pisarz zanotował uwagi o cenie 400 talarów oraz o wielkim zmyśle artystycznym księcia. Malarską dekorację ambony oraz cykl obrazów przedstawiających sceny z życia Chrystusa wykonał Fryderyk Lochner.

Ambona została wykonana w 1605 r. w stylu późnego renesansu-manieryzmu. Jest konstrukcją profilowaną wspartą na pniu drzewa i figurze św. Krzysztofa. Korpus i baldachim zostały zbudowane na rzucie sześcioboku. Na schody ambony prowadzi ozdobna furta z malowidłem "Głowa Chrystusa cierniem koronowana"i płaskorzeźbą Adama i Ewy. Furtę wieńczy rzeźbiony orzeł św. Jana Apostoła - patron parafii i miasta. Szczyt baldachimu zdobi rzeźba Chrystusa Zmartwychwstałego, dołem anioły z tarczami herbowymi od lewej: Podiebradów, Piastów Brzesko-legnickich, Meklemburczyków oraz Hohenzollernów. Także i ambona została odnowiona.
Na cokołach między obrazami niegdyś stały rzeźby Apostołów i Mojżesza oraz św. Jana Chrzciciela. Niedawno niektóre z nich odnaleziono i po konserwacji powrócą na ambonę.

Jest to dzieło świadczące swoją kolorystyką, przedstawieniem aniołów w pozycjach niemal tanecznych o radości i dostatku epoki, w której powstało, a która została zamknięta wojnami religijnymi w Europie (wojna trzydziestoletnia).

Między baldachimem a konsolą ambony wisi w pięknej manierystycznej ramie obraz "Ukrzyżowanie", który wrócił na swoje miejsce po konserwacji. W trakcie prac konserwatorskich przy tym obrazie odkryto zamalowane wcześniej postacie Ezechiela Kolbergera z rodziny Würtembergów i jego żony Marty polskiego herbu Łabędź.

Kolejny element wystroju kościoła pochodzi z czasów po wojnie trzydziestoletniej. Są to loże książęce i stalle tzw. loża kaznodziejska utrzymana w poważnej tonacji złota i czerni. Loża książęca przystawała do empory organowej i łącznika zamku z kościołem. Była to droga, którą rodzina książęca i jej goście wchodzili do świątyni, by uczestniczyć w nabożeństwach.

Po katastrofie sklepień kościoła loże książęce uległy zniszczeniu i w czasie renowacji w 1908 r. zbudowano z dwóch jedną i umieszczono na emporze przystającej do prezbiterium. Loża kaznodziejska przystaje do drzwi zakrystii, służyła również jako stalle dla patrycjuszy miasta.

Dalej na tej ścianie przylegającej do prezbiterium (zdjęcie poniżej) znajdują się również dwa epitafia wykonane w piaskowcu. Pierwsze umieszczone niżej to epitafium z podobizną Jerzego Podiebrada - księcia ziębicko-oleśnickiego w stylu renesansowym w 1554 r. na zlecenie jego brata Jana.
Drugie epitafium zamieszczone wyżej to epitafium księcia ziębicko-oleśnickiego Karola Krzysztofa Podiebrada zmarłego w 1569 r. fundacji baronówny Barbary von Biberstein.

Kamienne epitafia księcia Jerzego i Karola Krzysztofa z rodziny Podiebradów

W mauzoleum obok ołtarza znajduje się sarkofag [1], [2], [3], [4] kamienny księcia oleśnickiego Jana Podiebrada i żony Krystyny Szydłowieckiej. Wykonany przez J. Oslawa w stylu renesansowym w 1557 r. zaraz po śmierci żony Krystyny Szydłowieckie (1556 r.), książę Jan zmarł w 1565 r. Sarkofag niegdyś stał przed ołtarzem, później (XVIII w. ?) został przeniesiony do mauzoleum Würtembergów. Wówczas prawdopodobnie została uszkodzona rzeźba postaci księcia Jana. W ścianę zachodnią wpisany został barokowy prospekt organowy z 1686 r. oraz chór muzyczny, który z prospektem tworzy stylistyczną całość. Prospekt powstał na zlecenie oleśnickiego księcia Sylwiusza Nimroda Würtemberga i jego żony Karoliny Mompelgard, których herby wieńczą od góry cały układ kompozycyjny. Autorstwo instrumentu organowego przypisuje się Danielowi Wagerowi.

Emporę południową w nawie głównej zdobi malarstwo temperowe na desce z lat ok. 1597-1603, którego autorstwo przypisywane jest F. Lochnerowi. Każda z płycin oddzielona jest ornamentem kandelabrowym. Są to przedstawienia patriarchów Starego i świętych Nowego Testamentu. Stanowiło ono w czasach, gdy umiejętność czytania nie była tak powszechna jak dzisiaj, ilustrację Słowa Bożego głoszonego przez kaznodzieję

Empora południowa nawy głównej kościoła św. Jana Ap.

Wnętrze kościoła św. Jana Ap.  z widokiem na prospekt organowy

Od 1990 r. prowadzone są prace renowacyjne bazyliki, których założeniem jest przywrócenie bazylice dawnej świetności, odtworzenie założeń artystycznych dzieł zdobiących ściany bazyliki.

W1998 r. 3 października Prefekt Kongregacji Kultu Bożego i Sakramentów ks. kardynał Medina przyznał oleśnickiemu kościołowi p.w. św. Jana Apostoła godność Bazyliki Mniejszej. Godność tę uzyskano dzięki staraniom ks. kardynała H. Gulbinowicza i księdza kanonika Wł. Ozimka - proboszcza parafii.

Copyright by W.Piechówka

Literatura:
Przewodnik po Bazylice mniejszej pod wezwaniem św. Jana Apostoła w Oleśnicy. 
Opracował Wiesław Piechówka.

Opis historii kościoła zamkowego oparty na "Katalogu zabytków sztuki w Polsce" podano tutaj http://www.republika.pl/kosciol_jana/z-kart.html Strony na serwerze republika. pl często ulegają zamknięciu. Aby uratować ten tekst - umieszczono tutaj kopię strony www. 

Publikacje i artykuły autorstwa W. Piechówki

• Kościół zamkowy - obecnie Bazylika mniejsza
• Trzy Krzyże Oleśnickiej Bazyliki 
• Sekret obrazu "Ukrzyżowanie" z Bazyliki Mniejszej w Oleśnicy Śl.
• Książęce Krypty
• Gotycka rzeźba Św. Jana Chrzciciela z Oleśnickiej Bazyliki
• Burzliwe Losy Kościoła Św. Trójcy w Oleśnicy Śl.

Publikacje i artykuły o W. Piechówce i jego pracy

• Denkmalpfleger gibt Oels alten Glanz wieder - Schlesisches Wochenblatt (Tygodnik Slaski) Nr 19 (527), ISSN 1234-3102 (10-16 V 2002)
• Ołtarz jak kielich - Panorama Oleśnicka z sierpnia 2001
• Na ratunek krypcie - Panorama Oleśnicka nr 25 z 28-31 marca 2003