Copyright by W.Piechówka

KSIĄŻĘCE KRYPTY OLEŚNICKIEJ BAZYLIKI

Oleśnica Śląska to niewielkie urocze miasto, trzydzieści km. na zachód od Wrocławia w kierunku na Warszawę. Jego historia w pierwszych wiekach istnienia jest odbiciem skomplikowanej historii Śląska po podziale Polski przez Bolesława Krzywoustego na dzielnice. Osada wybudowana przez wybitnego władcę i budowniczego Śląska- Henryka Brodatego otrzymuje prawa miejskie w 1255 r. nadane jej przez księcia wrocławskiego Henryka III , wnuka Henryka Brodatego. W 1294 r. Oleśnica staje się częścią księstwa głogowskiego włączona doń w wyniku zbrojnych działań księcia Henryka głogowskiego przeciwko władzy króla Wacława II czeskiego. Po śmierci Henryka głogowskiego następuje podział głogowskiego księstwa między pięciu synów.
Tym sposobem na mapie politycznej Śląska pojawia się księstwo oleśnickie, z rezydencją książęcą założoną w mieście przez księcia Konrada I-ego.

Książę buduje mocno ufortyfikowany murowany zamek i kościół zamkowy, który w trzysta lat później zostanie połączony w jeden organizm galerią przerzuconą nad fosą. Piastowie rozbudowują miasto, powiększają obszar księstwa dokupując okoliczne ziemie. Wraz ze zwiększającym się znaczeniem gospodarczym i politycznym księstwa wzrasta jego prestiż. Doczesne szczątki członków oleśnickiej linii Piastów składano w miejscu uznanym za gniazdo rodu, w krypcie przyklasztornego kościoła w Trzebnicy. W 1469 r. oleśnicki kościół zamkowy zostaje przedłużony o dzisiejsze prezbiterium i podwyższony. Pod nowym prezbiterium Piastowie budują duża kryptę. W 1492 r. umiera bezpotomnie ostatni książę z tej linii Konrad Młodszy Biały. Krypta zostanie wykorzystana przez następną dynastię oleśnickich książąt. W 1495 r. Władysław Jagiellończyk, panujący wówczas w Czechach, odstępuje księstwo oleśnickie Henrykowi I, księciu ziębickiemu w zamian za 5000 kop groszy i jego majątek Podiebrad w Czechach. (Katalog zabytków sztuki w Polsce - Oleśnica J. Pokora i M. Zlat, Warszawa 1983 r., s. 55)

Dynastia Podiebradów zarządza księstwem oleśnickim do 1647 r., kiedy umiera ostatni męski potomek tego rodu Karol Fryderyk. W tym samym roku córka zmarłego księcia Elżbieta Maria wychodzi za mąż za Sylwiusz Nemroda Würtemberga, rozpoczynając tym samym rządy tej rodziny w księstwie oleśnickim trwające do 1792 r. W 1700 r. Würtenbergowie kończą budowę drugiej krypty przystającej do ściany południowej prezbiterium oleśnickiej bazyliki. Znajdzie w niej miejsce spoczynku 24 członków tej rodziny. Po śmierci ostatniego męskiego potomka z rodziny Würtembergów- księcia Karola Chrystiana Erdmana w 1792 r. poprzez małżeństwo jego córki Karoliny Zofii Augusty z Fryderykiem Augustem Księciem brunszwickim księstwo przechodzi we władanie tej dynastii. W następstwie bezpotomnej śmierci ostatniego z tej linii- księcia Wilhelma w 1884 r., księstwo zostało podzielone i jedna część przypadła królowi saskiemu, druga z miastem Oleśnicą wraz zamkami i przynależnymi dobrami przypadło Koronie Pruskiej i stało się lennem każdorazowego następcy tronu Rzeszy Niemieckiej i Prus.
W roku 1945 rozpoczął się nowy rozdział w historii Oleśnicy. Po strasznej wojnie, w której zginęło ok. 6 mil. polskich obywateli, kraj utracił blisko połowę swojego terytorium. Nowi mieszkańcy miasta widzieli wokół tylko poniemieckie ślady obecności poprzednich właścicieli. Poczucie niepewności i tęsknota za domem rodzinnym, który w powojennym jałtańskim porządku znalazł się poza granicami kraju, stało się przyczyną niewielkiego zainteresowania historią ziemi, na której przyszło im żyć. Zniszczone i spalone przez zwycięską Czerwoną Armię miasto, powoli dźwigano z ruiny.

Dla następnych pokoleń Oleśnica stała się miejscem pochodzenia, małą ojczyzną, a dzieje tej ziemi i jej władców naszą wspólna historią.
W 1991 r. z inicjatywy ks. Infułata Władysława Ozimka, kustosza oleśnickiej bazyliki rozpoczęto gruntowną renowację, którą miałem zaszczyt przeprowadzić. Po zakończonej renowacji wnętrza bazyliki w 2002 r. zainteresowano się dwoma kryptami.
Powojenni mieszkańcy miasta opowiadali, iż były spenetrowane przez żołnierzy radzieckich i długo potem pozostawały otwarte. Budziło to obawy, co do ich stanu zachowania. Odnaleziony zapis w księgach parafialnych wspomina, że kryptę ponownie zamknięto w 1952 r. Po wielu staraniach i przygotowaniach od strony mikrobiologicznej pod nadzorem Sanepidu otrzymaliśmy zgodę od Wojew. Oddziału Służb Ochrony Zabytków na otwarcie obu krypt w celu wykonania prac porządkowo-remontowych.
Ze względu na skromne środki finansowe przystąpiono do otwarcia mniejszej krypy książąt Würtembergów, pod kaplicą grobową przystającą do południowej ściany prezbiterium bazyliki. W sobotę 11-go stycznia 2003 r. wykonano próbę podniesienia grubej, marmurowej płyty zamykającej zejście do krypty. Okazało się to nie takie proste, jak przypuszczano. W 1952 r. płytę tą osadzono na zaprawie wapienno-piaskowej z dużą domieszką cementu. Użyte do tego celu podnośniki nie wytrzymywały stawianego oporu. Zmiany metod podnoszenia i podcinania spoiny w końcu dały pozytywny efekt. 13-go stycznia 2003 r. płyta zamykająca zejście do krypty została uniesiona w górę. Oczom naszym ukazał się niezwykły widok pomieszczenia zasnutego pajęczynami, a spod ich zasłony wyraźnie można było dostrzec pokryte grubą warstwą pyłu metalowe, misternie cyzelowane i złocone sarkofagi, jak i proste drewniane trumny.

Marmurową płytę ustawiono w pionie, opierając ją o ścianę kaplicy grobowej, przy zejściu do podziemia. Napis po łacinie, wyryty na płycie pozostał dobrze czytelny: "Ty, który ten ciężar podziwiasz, jeśli ludzkie człowiek, jeśli śmiertelne pomyślisz śmiertelnik, jeśli ciebie dotknie święty strach miejsca, zbliż się i, co zobaczysz, przeczytaj. Przebogobojnym relikwiom złożonych prześwietnych ciał najjaśniejszej oleśnickiej i bierutowskiej rodziny Würtemberskiej, ten ostateczny pomnik pobożności, czci, szacunku, przodkom, ojcu, matce, szczerej i małżeńskiej wierności, małżonkom z wątpliwością miłości nawet po śmierci, dzieciom, pamięci o śmiertelności, potomnym, wreszcie sobie samemu, szczęśliwego w swoim czasie wspomnienia, jeśli spodoba się Bogu, w tym życiu wystawił Chrystian Ulryk, książę Würtemberski, Tecku, na Śląsku oleśnicki, bierutowski, hrabia Mompelgardu, dynasta Heindenheimu i Międzyborza, w roku Chrystusowej radości 1699. Żegnaj, przechodniu, nie kwiatami, lecz łzami czcząc książąt święte prochy, módl się o wieczny odpoczynek dla zmarłych z najjaśniejszej rodziny Würtemberskiej aż po ostateczny dzień świata u niebieskiej Opaczności, o szczęśliwe przeznaczenie"(W. Mrozowicz "Krypta Würtemberska w kościele zamkowym w Oleśnicy").
Historyk rodziny Würtembergów Harald Schukraft, pisze w książce pt." Die Grablegen des Hauses Würtemberg", że kamień węgielny pod kaplicę grobową położył książę Krystian Ulryk 12-go maja 1698 r. Jako wzór do tego przedsięwzięcia wykorzystał książę istniejący już projekt od 1677 r.: ośmiokątnego mauzoleum Piastów przy kościele św. Jana w Legnicy. Oleśnickie mauzoleum zostało ukończone 13-go sierpnia 1700 r. Ceremonii otwarcia towarzyszyło złożenie trzynastu trumien wcześniej zmarłych członków książęcej rodziny, w tym dwie trumny protoplastów śląskiej linii Würtembergów złożonych w krypcie pod prezbiterium tzw. podiebradskiej: Sylwiusza Nemroda (zm. w 1664 r. ) i Elżbiety Marii (zm. w 1686 r. ) oraz trumny z krypty pod prezbiterium kościoła św. Katarzyny w Bierutowie. Oleśnicka krypta rodziny Würtembergów wykorzystywana była do 1761 r. kiedy pochowano w niej doczesne szczątki księcia Karola Fryderyka II, który zarządzał księstwem oleśnickim do 1744 r. W krypcie złożono 24 trumny, 15 metalowych i 9 drewnianych. Ostatni metalowy sarkofag został złożony w krypcie w 1735 r. Pochowano w nim małżonkę księcia Karola Fryderyka II, Julianę Sybille Karolinę .
W drugiej połowie XVIII w. zwyczaj wykonywania metalowych sarkofagów z nieznanych powodów zanika. Spośród dziewięciu metalowych sarkofagów wyróżniają się oryginalnością i dużym kunsztem wykonania trzy z nich, stojące obok siebie.
Dwa pierwsze to sarkofagi pary założycielskiej: Sylwiusza Nemroda i Elżbiety Marii. Oba sarkofagi wykonano z cyny z wykorzystaniem niepowtarzalnych form i wzorów. Sarkofag Sylwiusza Nemroda to niezwykłe i niespotykane dzieło sztuki sepuklarnej, wykonane w stylu schyłkowego śląskiego manieryzmu. Jest on bogato zdobiony herbami: Würtembergów, matczyny herb Holsteinu, oraz Anhaltu skąd wywodziła się pramatka rodu Würtembergów Sybilla. Zdobiony jest także scenami alegorycznymi malowanymi na złoconych tłach. Jako podstawę ma sześć pełnoplastycznych lwów ze złoconymi książęcymi kołpakami na głowach i okrągłe pierścienie-uchwyty w pyskach. W narożnikach stoją cztery pełnoplastyczne postacie polichromowanych i złoconych aniołów, sprawiających wrażenie, jakby unosiły doczesne szczątki księcia. Cały sarkofag zdobiony jest cynowymi wiciami różnokolorowych kwiatów, obecnie w dużym stopniu uszkodzonych. Posiada on również poważne uszkodzenia powstałe w wyniku nieudanej próby włamania.
Sarkofag Elżbiety Marii Podiebradówny, matki rodu śląskiej linii Würtembergów zbliżona jest w kształcie i wielkością do trumny męża, którego przeżyła o 22 lata. Ten piękny sarkofag to przykład hołdu miłości złożony przez jej czterech synów. Ustawiono go na sześciu pelikanach karmiących własną krwią głodne dzieci. Wzruszający symbol matczynej miłości. Wieko sarkofagu zdobi krucyfiks o dużej ekspresji, z rozwianym peryzonium. Odnajdujemy jeszcze inny symbol w oleśnickiej krypcie. Jest to sarkofag trzeciej żony księcia Krystiana Ulryka I, Zofii Wilhelminy z domu książąt wschodnio-fryzyjskich. Śmierć przerwała to małżeństwo, które trwało tylko trzy lata. Wdowiec kazał ozdobić jej trumnę wykonaną z miedzi, złoconą i polichromowaną, czterema płonącymi sercami.
Sarkofag budowniczego krypty księcia Krystiana Ulryka ustawiony na sześciu orłach stanowi oś, wokół której ustawiono wszystkie trumny: u jego wezgłowia stoją trumny rodziców, w nogach trumienki nieletnich dzieci, po bokach cztery żony. Zachowany opis obrzędu pogrzebowego w zapiskach oleśnickiego kronikarza Sinapiusa zwraca uwagę odmiennością w stosunku do tradycji innych pochówków tej rodziny np. w Stuttgarcie. Tam ceremonia odbywała się w obrębie murów świątyni. W Oleśnicy trumnę księcia wystawiano na widok publiczny w tzw. Castrum doloris, przedstawione na rewersie pośmiertnego medalu zmarłego księcia. W kilka dni później odbyła się właściwa ceremonia pogrzebowa w trakcie której kondukt pogrzebowy przeszedł ulicami miasta.
Po zachodzie słońca sarkofag złożono w krypcie.
Blisko trzysta lat minęło od tamtej chwili, gdy przystąpiliśmy do porządkowania i usuwania zniszczeń. Zniszczenia wywołane przez aktywną chemicznie, skroploną wodę na wapiennym sklepieniu krypty okazały się trwałe. Uszkodzeniu uległy niektóre inskrypcje, szczególnie na cynowych sarkofagach. Złoto położone na miedzianych blachach uległo dyfundacji. Zamontowano elektryczne oświetlenie i uzupełniono narzuty wapienno-piaskowe. Całość pobielono. Dwie drewniane rozpadające się trumny przełożono w całości do nowych, większych, wykonanych na tą okazję trumien. Istnieje projekt przykrycia wejścia do krypty płytą szklaną, by każdy zwiedzający bazylikę oleśnicką mógł zobaczyć to niezwykłe miejsce spoczynku książęcej rodziny, wśród której znalazło się wiele wybitnych postaci życia politycznego i kulturalnego Dolnego Śląska.

Konserwator dzieł sztuki
Wiesław Piechówka